Co to jest STRES? Odpowiadamy!

Stres kojarzy się z czymś bardzo złym i nieprzyjemnym. Jeśli tylko możemy unikamy stresu. W końcu chyba każdy z nas zna to uczucie nieprzyjemnego pobudzenia przed jakimś ważnym wydarzeniem, które potencjalnie budzi w nas obawę, lęk lub strach. Ale jak powstaje stres? Czy stres zawsze jest zły? Czy zawsze prowadzi do chorób? Tego dowiesz się w tym artykule!

STRES DEFINICJA, czyli co to jest stres i jakie są rodzaje stresu?

Wydaje mi się, że cieżko jest stworzyć jedną definicję stresu. Przede wszystkim dlatego, że jest to pojęcie niesamowicie rozległe. Dotyczy zarówno podłoża biologicznego, jak i psychicznego, a także środowiska zewnętrznego. Ale spróbujmy zebrać to pojęcie w całość i skonstruować definicję stresu.

Powiedziałabym, że stres to reakcja organizmu, szczególnie układu nerwowego i hormonalnego na doświadczenie lub myśl (tzw. stresory), które są odbierane lub interpretowane jako zagrażające.

Natomiast encyklopedia PWN definiuje stres następująco: „psychol. stan obciążenia systemu regulacji psychicznej powstający w sytuacji zagrożenia, utrudnienia lub niemożności realizacji ważnych dla jednostki celów, zadań, wartości ” – LINK.

Jak widać są różne definicje i każda z nich jest prawidłowa. Bowiem na stres można patrzeć z różnych perspektyw.

Rodzaje stresu

Psychologia stresu wyróżnia dwa rodzaje tego zjawiska:

• Eustres – tzw. „dobry stres”, jest on krótkotrwały i mobilizuje organizm do działania. Kiedy pojawia się stresor Twój współczulny (sympatyczny) układ nerwowy pobudza Twój organizm do wzmożonego wysiłku m.in zwiększa ciśnienie krwi, uwalnia zgromadzoną energię, a także hamuje te czynności organizmu, które są mniej istotne w stresującej chwili np. hamuje procesy trawienne, czy te odpowiedzialne za reprodukcje. To jest właśnie ten stres, który czujesz przed ważnym egzaminem, rozmową rekrutacyjną, czy wyścigiem.
• Dystres – to ten rodzaj stresu, który utrzymuje się przewlekle. Przez niego ciało jest nieustannie pobudzane np. przez rozmyślanie o stresujących rzeczach, co jest typowe dla wielu zaburzeń natury psychicznej. W ten sposób organizm produkuje nadmiar hormonów związanych ze stresem: adrenalinę, noradrenalinę, glukagon oraz te z grupy glikokortykosteroidów oraz (tak jak przy eustresie) aktywizuje lub hamuje niektóre procesy. Utrzymywanie się takiego stanu chronicznie może prowadzić do wielu chorób m.in. schorzeń sercowo-naczyniowych, metabolicznych, osłabienia odporności i innych.

Jednym ze specyficznych rodzajów stresów jest stres mniejszościowy. Jego znaczenie we współczesnym świecie jest coraz większe. Na stres mniejszościowy narażone są osoby, które znajdują się w mniejszości np. etnicznej, seksualnej, religijnej. Narażenie na stres związane jest miedzy innymi z możliwą dyskryminacją, czy izolacją społeczną (trudnościami w nawiązaniu relacji z innymi i budowaniu sieci wsparcia). Należy o nim myśleć raczej w kategoriach dystresu, gdyż naturalnym jest, że w grupie mniejszościowej jest się cały czas, a nie w specyficznej sytuacji jak np. przed egzaminem.

Fazy stresu

1. FAZA ALARMOWA – co powoduje stres?

Jest to moment kiedy spostrzegasz sygnał zagrożenia. Sygnałem tym może być zarówno doświadczenie (sytuacja zewnętrzna, w której się znajdujesz), jak i i myśl, w której interpretujesz jakieś zjawisko jako zagrażającą (sfera wewnętrzna, psychiczna). To właśnie bodźce zewnętrzne lub myśli, które zostaną rozpoznane lub zinterpretowane jako zagrażające wywołują stres.

Wraz z pojawieniem się stresora np. widzisz lwa, który galopem biegnie w Twoją stronę, albo nagle przypominasz sobie, że dziś upływa termin opłacenia raty kredytu, rozpoczyna się reakcja stresowa. Twój organizm został wybudzony z miłego i przyjemnego stanu równowagi i zapoczątkowana została tzw. reakcja walki i ucieczki. Twój organizm został zmobilizowany do szybkiego działania.

Na poziomie biologicznym w Twoim organizmie zaczyna dziać się wiele rzeczy. Po krótce je omówię, bo to właśnie podłoże biologiczne stresu wywołuje negatywny wpływ na nasze zdrowie.

Pojawia się stresor. On sprawia, że pobudzony zostaje współczulny (sympatyczny) układ nerwowy, który mobilizuje Twój organizm do wytężonego działania. Między innymi zwiększa szybkość pracy serca, rozszerza źrenice, zwiększa ciśnienie krwi, przyśpiesza oddech, uwalnia zmagazynowaną energię itd. Wszystko to po to, abyś mógł/a walczyć lub uciekać, czyli innymi słowy jak najbardziej efektywnie działać w sytuacji zagrożenia. Tym samym hamuje te procesy, które w czasie zagrożenia życia nie są, aż tak istotne jak np. trawienie.

Na poziomie hormonalnym – mózg jako nadrzędny gruczoł wewnątrzwydzielniczy nadzoruje wydzielanie hormonów przez inne gruczoły. I w ten oto sposób pobudzona zostaje struktura zwana podwzgórzem, która wydziela hormon nazywany CRH (możemy na poczet tego artykułu nazywać go sygnałem, żeby było łatwiej ;)) do struktury nazywanej przysadką. Natomiast przysadka wysyła kolejny sygnał ACTH do krwioobiegu, który przekazuje informację do innych narządów, które uwalniają kolejne hormony. Bardzo duże znaczenie mają tutaj nadnercza, która wydzielają hormony z grupy glikokortykoidów np. kortyzol i kortykosteron – to właśnie one są nazywane hormonami stresu. Istotną rolę przy rekacji stresowej odgrywają jeszcze inne hormony: adrenalina, noradrenalina i glukagon.

2. FAZA ADAPTACJI

Nasz organizm jest na tyle inteligenty, że umie się adaptować! Dzięki temu jest w stanie przetrwać najtrudniejsze chwile – po prostu dostosowuje się do okoliczności. Dzięki tej umiejętności ludzie od wieków potrafili przetrwać traumatyczne doświadczenia np. wojny, trudne warunki pogodowe, czy przemoc domową.

No dobra ale ile czasu organizm jest w stanie wytrzymać w sytuacji tak silnego pobudzenia? Godzinę, miesiąc, kilka lat? Organizm z czasem przystosuje się do każdych warunków. Pamiętasz czasy Covida? Jak dostosowałeś się do nowych realiów: izolacji społecznej, pracy/nauki zdalnej i innych niedogodności? Właśnie w tym pomogły Ci Twoje zdolności adaptacyjne. Tak samo jakbyś teraz znalazł/a się na Alasce, albo Saharze. Z czasem Twój organizm przystosowałby się do ekstremalnego zimna lub gorącą.

3. FAZA WYCZERPANIA ADAPTACYJNEGO

Tak samo jest ze stresem Twój ogranizm przyzwyczaja się do ciągłego pobudzenia układu nerwowego, czy do nadmiernej ilości hormonów stresowych. Tylko czy ma to korzystny wpływ na Twój organizm? No nie. Wyobraź sobie, że Twoje serce cały czas pracuje mocniej, że Twoje trawienie, czy procesy reprodukcyjne są cały czas spowolnione, że w Twoich żyłach nonstop krąży krew pod wysokim ciśnieniem. Nie brzmi to za dobrze. I niestety może prowadzić do wielu chorób: sercowo-naczyniowych np. nadciśnienia, przeprostu lewej komory serca, miażdżycy, a ekstremalnie nawet do zawału; osłabienia odporności; cukrzycy; chorób metabolicznych; a nawet zahamowania wzrostu.

Innymi słowy Twój organizm staje się wyczerpany i przeciążony będąc w fazie ciągłego pobudzenia lub w wyniku dużej wrażliwości na pobudzenie (czyli sytuacje kiedy Twój organizm reaguje na bardzo małe bodźce stresowe).

Aby Twój organizm powrócił do równowagi konieczne jest zadziałanie tzw. nerwu błędnego (aktywizacja układu przywspółczulnego/ parasympatycznego). Niestety, ale aby ten nerw (a za nim cały układ) się zaktywizował musi dezaktywować się układ współczulny (ten odpowiedzialny za pobudzenie). Organizm, który jest przyzwyczajony do stresu będzie miał trudność z dezaktywacją układu współczulnego i aktywizacją układu przywspółczulnego.

STRES OBJAWY – jakie są objawy stresu?

Przede wszystkim zacznijmy od tego jak rozpoznać stres, czyli jakie są jego objawy? W tym pomoże Ci poniższy przykład!

Ania jest tegoroczną maturzystką. Niedawno napisała wszystkie egzaminy maturalne, które poszły jej świetnie i dostała się na wymarzoną medycynę w mieście oddalonym o 300 km od jej rodzinnej miejscowości. Za 2 tygodnie ma rozpocząć się rok akademicki. Ania zdaje sobie sprawę, że niedługo opuści rodzinne gniazdo i przeprowadzi się do wielkiego miasta. Z jednej strony cieszy się, że zacznie wymarzone studia, ale z drugiej strony obawia się czy odnajdzie się w nowej rzeczywistości. Martwi się, czy zda egzaminy, które są podobno bardzo trudne na medycynie. Co więcej ma zamieszkać w akademiku. Obawia się, czy zostanie zaakceptowana i czy polubi swoje współlokatorki.

Ania zauważyła, że od tygodnia ma trudności ze snem, często towarzyszy jej ból głowy i uczucie osłabienia. Przez niski apetyt zaczęła mniej jeść. Nawet mama Ani to zauważyła, kiedy ta nie chciała zjeść jej ulubionej zupy, którą mama przygotowała specjalnie dla niej. Co więcej Ania od tygodnia jest coraz bardziej rozdrażniona, potrafi nagle wybuchnąć płaczem, co do tej pory się jej nie zdarzało. Ania uchodzi za opanowaną i spokojną osobą, z wysoki rozwiniętymi umiejętnościami samoregulacyjnymi. Ania zauważa, że odczuwa ciągły niepokój, któremu towarzyszą negatywne myśli „a co jeśli nie odnajdę się na nowym mieście”, „co jeśli nie będę mieć żadnych znajomych”, „co jeśli moja współlokatorka nie będzie sprzątać, a ja lubię porządek”, „co jeśli wyrzucą mnie ze studiów na pierwszym roku, bo nie zdam egzaminów” i tym podobne myśli. Ania zauważyła, że przez ciągłe rozmyślanie ma problemy z koncentracją, często zapomina co ktoś do niej powiedział. Nawet bliscy zwracają jej uwagę, że wydaje się być nieobecna. Przez to wszystko unika wychodzenia z domu. Ostatnio, z nerwów, zdarzyło jej się nawet zapalić (mimo, że wcześniej tego nie robiła).

Opis doświadczeń Ani zwraca uwagę na wszystkie typowe objawy stresu:

• objawy fizyczne stresu – bóle głowy, uczucie osłabienia, zaburzenia snu (oprócz tych, które doświadcza Ania objawem może być także: przyśpieszone tętno, podwyższone ciśnienie krwi, problemy z trawieniem, bóle mięśni, nadmierne pocenie się, zawroty głowy, osłabienie);
• objawy emocjonalne stresu – uczucie niepokoju i lęk o przyszłość, drażliwość, smutek i uczucie rozbicia;
• objawy poznawcze stresu – problemy z koncentracją, pesymistyczne myślenie, bycie nieobecnym (dezorientacja);
• objawy behawioralne stresu: zmiany w apetycie; izolowanie się od innych; spożywania alkoholu lub palenie papierosów, aby poradzić sobie z napięciem; zachowania impulsywne takie jak nagłe i nieadekwatne do okoliczności wybuchy płaczu.

Przewlekły stres objawy: przy stresie chronicznym występują te same objawy, tyko utrzymują się ona znacznie dłużej: tygodniami, miesiącami, a nawet latami. Niemniej przez przyzwyczajenie się organizmu do stanu nadmiernego pobudzenia, te objawy, które zauważyła Ania, mogą zostać niezauważone przez osobę która zmaga się z chronicznym stresem. Dzieje się tak, gdyż organizm takiej osoby mógł już zaadaptować do objawów, które w „normalnych” warunkach (przez normalne warunki mam na myśli niepobudzony układ nerwowy oraz prawidłową gospodarkę hormonalną) byłyby sygnałem, że coś się dzieje.

Co stres robi z człowiekiem? Czyli jak stres wpływa na zdrowie? Jakie choroby powoduje stres?

Na pytanie „jakie choroby powoduje stres?” nie da się odpowiedzieć jednym zdaniem. Wymagałoby to przeglądu literatury medycznej i napisania wielostronicowej księgi. Przede wszystkim zapamiętaj, że stres, a dokładniej dystres może prowadzić do wielu chorób. Nie tylko psychiatrycznych, ale i endokrynologicznych, kardiologicznych itd. Niemniej w Gleamy Mind zajmujemy się zdrowiem psychicznym, dlatego w tej części omówię zaburzenia psychiatryczne związane ze stresem.

Poniżej opiszę trzy zaburzenia, przy czym dwa pierwsze związane są z bardzo silną reakcją stresową w odpowiedzi na zagrażające wydarzenie np. nagły wypadek, śmierć kogoś bliskiego, doświadczenie stanu zagrożenia życia. Trzecie zaburzenie jest związane z ogólnymi trudnościami w przystosowaniu się do naturalnych wydarzeń życiowych np. przeprowadzki, rozstania, zmiany pracy.

1.OSTRA REAKCJA NA STRES

• Powstaje w sytuacji narażenia na działanie stresora o bardzo dużej sile.
• Objawy ostrej rekacji pojawiają się w ciągu 1h od narażenia na stresor.
• Objawy te mogą się nasilać i wycofywać, ale nie utrzymują się przez dłuższy okres. Co do zasady utrzymują się ok 8-48 h od wystąpienia stresora.

Ostrej rekacji na stres towarzyszą objawy somatyczne:

• wzbudzenia autonomicznego np. uczucie ciężaru serca, pocenie się, drżenie;
• z zakresu klatki piersiowej i brzucha np. trudności w oddychaniu, nudności;
• obejmujące stan psychiczny np. wrażenie omdlewania, bóle głowy, obawa utraty kontroli;
• inne np. uderzenia gorąca lub zimna, drętwienie, swędzenie;
• napięcia: np. pobolewanie mięśni, niemożność odpoczynku.

A także:

• wycofywanie się z interakcji społecznych;
• zawężenie pola uwagi;
• dezorientacja;
• gniew lub agresja słowna; 
• rozpacz lub poczucie braku nadziei;
• podejmowanie aktywności, które są niedostosowane lub bezcelowe; 
• nadmierna żałoba.  

2.ZABURZENIA STRESOWE POURAZOWE (PTSD, dawniej: nerwica urazowa)

• Jest opóźnioną lub przedłużoną reakcją na stresujące wydarzenie (stresor), które może mieć charakter krótko- lub długo- trwały. Stresor ten jest wyjątkowo zagrażający i prawie dla każdego mógłby stanowić źródło zagrożenia i nieszczęścia.
• Osoba zmagająca się z PTSD doświadcza epizodów powtarzającego się przeżywania urazu na nowo w: natrętnych wspomnieniach i snach. To prowadzi do odizolowywania się od innych, niereagowania na otoczenie, utraty przyjemności z dotychczas podejmowanych aktywności, unikania sytuacji przypominających uraz.
• Przy PTSD często pojawiają się nagłe i silne wybuchy strachu, paniki lub agresji, wyzwalane przez bodźce powodujące nagłe przypomnienie sobie sytuacji urazowej.
• Z biologicznego punktu widzenia PTSD towarzyszy nadmierny stan pobudzenia układu autonomicznego, który przejawia się we: wzmożonym stanie czuwania, odruchach orientacyjnych, czy bezsenności. 
• PTSD często towarzyszy lęk i depresja, ale też: myśli samobójcze, nadużywanie leków i alkoholu. 
• Zazwyczaj PTSD pojawia się bezpośrednio po urazie, ale może także wystąpić po okresie utajenia trwającym od kilku tygodni do nawet 6 miesięcy.

3.ZABURZENIA ADAPTACYJNE

• Zaburzenia adaptacyjne pojawiają się w ciągu miesiąca od narażenia na tzw. stres psychospołeczny, którego oddziaływanie nie było nadmierne.
• Osoba zmagająca się z zaburzeniami adaptacyjnymi przejawia zachowania/objawy charakterystyczne dla zaburzeń nastroju (więcej o zaburzeniach nastroju przeczytasz w tym artykule – LINK) lub zaburzeń lękowych (LINK) np.: obniżony nastrój, zmniejszona energia, brak satysfakcji z podejmowanych aktywności, negatywne myślenie, zamartwianie się, uczucie napięcia/niepokoju, myśli rezygnacyjne lub samobójcze, obniżony lub nadmierny apetyt, trudności ze snem lub nadmierna senność i inne.

Wyróżniamy następujące postacie zaburzeń adaptacyjnych:

• krótką reakcję depresyjną – łagodny stan depresyjny utrzymujący się maksymalnie 1 miesiąc od wystąpienia stresora;
• reakcję depresyjną przedłużoną – łagodny stan depresyjny, który utrzymuje się maksymalnie 2 lata od pojawienia się stresora;
• reakcję mieszaną lękowo-depresyjną – gdzie nasilone są zarówno objawy lękowe, jak i depresyjne, jednakże na tyle łagodnie, że nie można rozpoznać żadnego z zaburzeń lękowych, ani epizodu depresyjnego;
• z zaburzeniami innych emocji – kiedy towarzyszą takie emocje jak: lęk, depresja, martwienie się, napięcie, gniew; występuje często u dzieci, które mają tendencje do zachowań regresywnych np. moczenia się;
• z zaburzeniami zachowania – występują nieadekwatne zachowania, szczególnie agresywne lub dyssocjalne;
• z mieszanymi zaburzeniami zachowania i emocji;
• z innymi objawami dominującymi.

Przedstawione informację dot. zaburzeń adaptacyjnych oparte są o ICD-10 (Międzynarodową Statystyczną Klasyfikację Chorób i Problemów Zdrowotnych) – LINK oraz podręcznika „Psychiatria” P. Gałecki, A.Szulc (2018).

Jeśli chcesz zgłębić swoją wiedzę o stresie to polecam książkę „Dlaczego zebry nie mają wrzodów” (Robert M. Sapolsky) – LINK.

Zauważasz u siebie lub kogoś bliskiego niepokojące objawy, które mogą sygnalizować przeżywanie chronicznego stresu? Zapraszamy do Gleamy Mind na konsultację psychologiczne lub psychoterapeutyczne, gdzie specjaliści z zakresu zdrowia psychicznego pomogą w pracy nad stresem i w przywróceniu równowagi psychicznej. Możesz skontaktować się z nami za pomocą formularza kontaktowego – LINK lub mailowo na kontakt@gleamymind.com.

Weronika Pikula – autorka tego artykułu, psycholożka, psychoterapeutka w trakcie szkolenia, członkini Polskiego Towarzystwa Psychiatrycznego. Na codzień specjalizuje się w pracy z osobami doświadczającymi przewlekłego stresu, zaburzeń adaptacyjnych, PTSD. W ramach swojej działalności prowadzi m.in, interwencje kryzysową i psychoterapię integracyjną.